รับมือกับโดรนอย่างคุ้มค่า

ความขัดแย้งครั้งนี้ไม่เพียงสะท้อนให้เห็นถึงขนาดของภัยคุกคาม แต่ยังชี้ให้เห็นว่าจำเป็นต้องมีมาตรการรับมือที่ได้ผลและคุ้มค่าด้านต้นทุน เพราะหนึ่งในความท้าทายสำคัญคือความไม่สมดุลด้านต้นทุน นาโตไม่สามารถใช้ขีปนาวุธราคาแพงหรือระบบที่ซับซ้อนเป็นหลักในการรับมือกับโดรนต้นทุนต่ำได้ ดังนั้น คำถามสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ประสิทธิภาพทางเทคนิคเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงความคุ้มค่าด้านต้นทุนเมื่อต้องรับมือกับภัยคุกคามจำนวนมาก

ระบบป้องกันภัยทางอากาศภาคพื้นดิน (Ground Based Air Defence: GBAD) ประกอบด้วยองค์ประกอบหลักสามส่วน ได้แก่

• เซ็นเซอร์ ทำหน้าที่เป็นดวงตาของการปฏิบัติการ
• ระบบบังคับบัญชาและควบคุม (C2) ทำหน้าที่เป็นสมองที่ควบคุมการปฏิบัติการ
• ระบบตอบโต้ (effectors) ทำหน้าที่เป็นเครื่องมือหยุดยั้งภัยคุกคาม

ปัจจุบัน เซ็นเซอร์ขั้นสูงอย่างเรดาร์ Giraffe 1X ของซาบ ซึ่งเป็นเทคโนโลยีชั้นนำระดับโลก สามารถตรวจจับและจำแนกเป้าหมายขนาดเล็กมากได้อย่างแม่นยำ เรดาร์นี้ตรวจจับวัตถุที่มีขนาดในสายตาเรดาร์เล็กกว่า 0.01 ตารางเมตรได้ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับประเภทของเป้าหมาย ระยะทาง และสภาพแวดล้อม อย่างไรก็ตาม ยิ่งเซ็นเซอร์มีความไวมากขึ้น ก็ยิ่งสร้างข้อมูลจำนวนมหาศาลที่ต้องวิเคราะห์แบบเรียลไทม์

ระบบบัญชาการและการควบคุม (C2) สมัยใหม่ มีขีดความสามารถในการประมวลผลสูงขึ้น และนำปัญญาประดิษฐ์มาใช้มากขึ้นเรื่อย ๆ จึงประมวลผลข้อมูลเหล่านี้ได้ภายในเสี้ยววินาที แต่ในพื้นที่ปฏิบัติการปัจจุบันที่เต็มไปด้วยโดรน การต่อต้านอากาศยานไร้คนขับ (Counter-Unmanned Aircraft Systems: C-UAS) ให้ได้ผล ไม่ได้ขึ้นอยู่กับศูนย์บัญชาการเพียงแห่งเดียว แต่ขึ้นอยู่กับเครือข่ายที่เชื่อมโยงถึงกันและสามารถทำงานได้อย่างต่อเนื่อง

แนวทางแบบเครือข่ายนี้เชื่อมโยงเซ็นเซอร์ ระบบอาวุธ ระบบสงครามอิเล็กทรอนิกส์ และการทำงานร่วมกันระหว่างมนุษย์กับเครื่องจักรเข้าไว้ด้วยกัน พร้อมนำข้อมูลจากแนวหน้ามาใช้ได้อย่างรวดเร็ว เครือข่ายนี้ต้องสามารถทำงานต่อไปได้แม้บางส่วนขัดข้อง รวมถึงต้องเชื่อมต่อเซ็นเซอร์และระบบตอบโต้ใหม่ได้อย่างรวดเร็ว ตลอดจนรองรับการปฏิบัติการแบบกระจายอำนาจ

ฝ่ายที่สามารถตรวจจับ จำแนก จัดลำดับความสำคัญ และรับมือกับเป้าหมายได้เร็วกว่า โดยยังรักษาต้นทุนให้คุ้มค่าได้ จะเป็นฝ่ายที่ได้เปรียบ ขณะเดียวกัน ภาพสถานการณ์ที่ได้จากเครือข่ายยังช่วยให้ตัดสินใจได้อย่างรวดเร็ว และเลือกใช้ระบบตอบโต้ที่เหมาะสมกับภัยคุกคามแต่ละรูปแบบ

การรับมือแบบไม่ใช้กำลังทางกายภาพ กับแบบใช้กำลังทางกายภาพ

โดยพื้นฐานแล้ว การเลือกระหว่างการรับมือแบบไม่ใช้กำลังทางกายภาพ (soft kill) กับแบบใช้กำลังทางกายภาพ (hard kill) คือการเลือกวิธีรับมือให้เหมาะสมและคุ้มค่ากับภัยคุกคามแต่ละประเภท ไม่ว่าจะเป็นการโจมตีทางอิเล็กทรอนิกส์เมื่อสามารถทำได้  การใช้ปืนและหน่วยยิงเคลื่อนที่เมื่อเหมาะสม ใช้โดรนสกัดกั้นต้นทุนต่ำเมื่อต้องรับมือภัยคุกคามจำนวนมาก และเก็บขีปนาวุธระดับสูงไว้ใช้กับเป้าหมายที่รับมือยากที่สุดเท่านั้น

หัวใจสำคัญของการเลือกระหว่าง การรับมือแบบไม่ใช้กำลังทางกายภาพ กับแบบใช้กำลังทางกายภาพ คือการเลือกวิธีรับมือให้เหมาะสมและคุ้มค่ากับภัยคุกคามแต่ละประเภท ไม่ว่าจะเป็นการโจมตีทางอิเล็กทรอนิกส์เมื่อสามารถทำได้ การใช้ปืนและหน่วยยิงเคลื่อนที่เมื่อเหมาะสม การใช้โดรนตอบโต้ต้นทุนต่ำเพื่อรับมือกับภัยคุกคามจำนวนมาก หรือการเลือกใช้ขีปนาวุธสมรรถนะสูงเฉพาะกับเป้าหมายที่รับมือได้ยากที่สุด

การเลือกระบบตอบโต้ให้เหมาะกับภัยคุกคาม และต้นทุน จึงเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ระบบ  C-UAS สามารถนำไปใช้งานในวงกว้างได้อย่างคุ้มค่าและยั่งยืนหลักการนี้ใช้ได้ทั้งกับระบบที่ปกป้องโครงสร้างพื้นฐานของพลเรือนในยามปกติ และระบบที่ปกป้องกำลังพลแนวหน้าจากฝูงโดรน ไม่ว่าระบบนั้นจะพัฒนาขึ้นจากชิ้นส่วนมาตรฐานทางทหาร (MOTS) หรือชิ้นส่วนเชิงพาณิชย์ (COTS) ก็ตาม

เพื่อรับมือกับความท้าทายนี้ ซาบกำลังพัฒนา “Nimbrix” ขีปนาวุธต้นทุนต่ำแบบยิงแล้วอาวุธสามารถติดตามเป้าหมายได้เอง(fire-and-forget) ที่ออกแบบมาเพื่อภารกิจต่อต้านโดรนโดยเฉพาะ ขีปนาวุธนี้มีระยะยิง 2–4 กิโลเมตร ใช้ระบบค้นหาเป้าหมายแบบแอ็กทีฟ และมีหัวรบที่ทำงานกลางอากาศ จึงรับมือกับโดรนที่บินมาเป็นฝูงได้ นอกจากนี้ ระบบยังใช้งานได้ทั้งแบบอิสระ หรือแบบเชื่อมต่อเข้ากับระบบป้องกันภัยทางอากาศขนาดใหญ่

Nimbrix คือขีปนาวุธราคาประหยัดแบบ "ยิงแล้วลืม" (fire-and-forget) ซึ่งออกแบบมาเพื่อรับมือกับสภาพแวดล้อมทางยุทธวิธีที่เต็มไปด้วยภัยคุกคามจากการแพร่กระจายของอากาศยานไร้คนขับ (UAS)

นวัตกรรมที่ต้องพัฒนาอย่างรวดเร็ว ตามจังหวะที่ยูเครนเป็นผู้กำหนดทิศทาง

การใช้โดรนในการสู้รบมีการพัฒนาอย่างรวดเร็ว แต่ในกรณีของยูเครน สิ่งที่เกิดขึ้นไปไกลกว่าการพัฒนาที่รวดเร็วขึ้น โดยยูเครนไม่ได้เร่งวงจรการพัฒนาแบบเดิมให้เร็วขึ้น แต่ใช้แนวทางที่แตกต่างไปโดยสิ้นเชิง โดยนำข้อมูลจากแนวหน้าเทคโนโลยีของพลเรือน สตาร์ทอัพ และการพัฒนาแบบอย่างรวดเร็ว มาผสานเข้าด้วยกันจนสามารถย่นกระบวนการเหลือเพียงไม่กี่สัปดาห์ หรือแม้แต่ไม่กี่วัน ขณะที่ยุทธวิธีการใช้โดรนเชิงรุก และขีดความสามารถด้านข่าวกรอง การเฝ้าตรวจ และการลาดตระเวน (ISR) ก็เปลี่ยนแปลงอย่างมากทุก ๆ 3 – 4 เดือน

เรื่องนี้เป็นความท้าทายโดยตรงสำหรับนาโต เพราะกระบวนการจัดหาแบบดั้งเดิมจะตามไม่ทันสภาพแวดล้อมที่ทั้งโดรนและระบบต่อต้านโดรนมีการปรับปรุงอยู่ตลอดเวลา ด้วยเหตุนี้ C-UAS จึงไม่ควรหยุดพัฒนา แต่ควรเป็นขีดความสามารถที่ปรับตัวได้ และมีกลไกรองรับการผสานระบบ การทดสอบ การนำไปใช้งาน และการเปลี่ยนทดแทนอย่างต่อเนื่อง

เพื่อให้ก้าวทันการเปลี่ยนแปลงนี้ ซาบนำข้อมูลและประสบการณ์จากการใช้งานจริงมาปรับปรุงระบบอย่างต่อเนื่อง ระหว่างผู้ใช้งาน ระบบที่ใช้งานจริง ทีมวิศวกร และพันธมิตรด้านอุตสาหกรรม โดยรวบรวมบทเรียนจากการฝึก การใช้งานจริง และพื้นที่ความขัดแย้งที่ใช้ผลิตภัณฑ์ของซาบ จะถูกนำกลับมาพัฒนาระบบ ปรับปรุงซอฟต์แวร์ ผสานระบบ และปรับยุทธวิธีได้อย่างรวดเร็ว ความสามารถในการย่นระยะเวลาระหว่างประสบการณ์ในพื้นที่ปฏิบัติการกับการตอบสนองของภาคอุตสาหกรรมจึงกำลังมีความสำคัญไม่แพ้ตัวเทคโนโลยีเอง

ตัวอย่างที่โดดเด่นคือแนวคิด “Loke” ซึ่งเกิดจากความร่วมมือระหว่างกองทัพอากาศสวีเดน สำนักงานจัดหายุทโธปกรณ์ด้านการป้องกันประเทศสวีเดน (FMV) ซาบ และพันธมิตร โดยใช้เวลาเพียง 84 วัน ในการพัฒนาโซลูชัน C-UAS แบบเคลื่อนที่ที่ปรับเปลี่ยนได้ และนำไปใช้งานจริงกับหน่วยปฏิบัติการ

ระบบแบบโมดูลนี้ครอบคลุมทุกขั้นตอนของการรับมือภัยคุกคาม โดยผสานเรดาร์ Giraffe 1X ที่ผ่านการพิสูจน์แล้ว เข้ากับระบบ C2 น้ำหนักเบาที่พัฒนาจากระบบป้องกันภัยทางอากาศระยะใกล้ (SHORAD) และมีระบบตอบโต้ เช่น ปืนขนาดเล็กที่ติดตั้งบนป้อมปืนควบคุมระยะไกล Trackfire เพื่อให้แนวคิดนี้สมบูรณ์ ระบบเหล่านี้ใช้งานได้ทั้งบนแพลตฟอร์มภาคพื้นดินและบนเรือ เช่น เรือ Combat Boat 90 ของซาบ และได้พิสูจน์ประสิทธิภาพแล้วในภารกิจจริงของนาโต ณ ฐานทัพอากาศมัลบอร์ก ประเทศโปแลนด์ ระหว่างเดือนเมษายนถึงกันยายน พ.ศ. 2568

แทนที่จะใช้เวลาในการพัฒนาระบบใหม่หลายปี แนวคิดนี้เลือกนำระบบที่มีอยู่แล้วมาปรับใช้ใหม่ และผสานฟังก์ชันกับเทคโนโลยีใหม่ ๆ เข้าไปอย่างรวดเร็ว แนวทางนี้เป็นผลมาจากบทบาทของซาบในฐานะผู้ผสานระบบ ไม่ใช่เพียงผู้จำหน่ายแพลตฟอร์ม โดยใช้สถาปัตยกรรมแบบเปิดที่ไม่ยึดติดกับเทคโนโลยีใดเทคโนโลยีหนึ่ง และเน้นการผสานระบบมากกว่าการสร้างใหม่ทั้งหมด

ผลลัพธ์ที่ได้คือโซลูชันที่ขยายขนาดและปรับเปลี่ยนได้ตามภัยคุกคามรูปแบบใหม่ นอกจากนี้ Loke ยังทำงานต่อไปได้แม้ขณะเคลื่อนที่ จึงปกป้องได้อย่างต่อเนื่องแม้ในระหว่างการเคลื่อนย้าย

ไม่มีระบบใดที่สมบูรณ์แบบและตอบโจทย์ได้ทุกสถานการณ์

ซาบเป็นผู้นำด้านระบบตอบโต้แบบใช้กำลังทางกายภาพอยู่แล้ว ทั้งสำหรับโดรนขนาดใหญ่และภัยคุกคามทางอากาศอื่น ๆ เช่น อากาศยานและเฮลิคอปเตอร์ ด้วยระบบอย่าง RBS 70 NG ที่นำวิถีด้วยเลเซอร์ และมีมนุษย์ควบคุมอยู่ในกระบวนการตลอดเวลา จึงไม่สามารถถูกรบกวนสัญญาณได้

RBS 70 NG เป็นส่วนหนึ่งของแนวคิดที่เชื่อมโยงหลายระบบเข้าด้วยกัน (System of Systems) โดยรวมทั้งขีปนาวุธและขีดความสามารถในการเฝ้าระวังไว้บนแพลตฟอร์มเดียว ระบบตอบโต้หลายประเภทจึงทำงานร่วมกันได้ภายใต้โครงสร้างเดียวกัน นอกจากนี้ ด้วยหน่วยยิงที่เคลื่อนที่ได้และควบคุมจากระยะไกลได้ RBS 70 NG จึงเป็นองค์ประกอบสำคัญของระบบป้องกันภัยทางอากาศระยะใกล้แบบเคลื่อนที่ (Mobile Short-Range Air Defence: MSHORAD) ที่ช่วยให้กองกำลังได้เปรียบทางยุทธวิธีอย่างมาก เพราะวางกำลังได้รวดเร็วและเลือกตำแหน่งได้อย่างยืดหยุ่น

ขณะเดียวกัน วิธีรับมือโดยไม่ใช้การทำลายเป้าหมายโดยตรงเช่น การรบกวนสัญญาณ ตาข่ายดักจับ และ "โดรนไล่ล่า" ก็มีความสำคัญมากขึ้นเรื่อย ๆ ซาบจึงยังคงร่วมมือกับสตาร์ทอัพและพันธมิตรในอุตสาหกรรม เพื่อศึกษาและพัฒนาเทคโนโลยีใหม่ ๆ ที่รับมือกับภัยคุกคามได้ทั้งในปัจจุบันและอนาคต อย่างไรก็ตาม ไม่มีเทคโนโลยีใดเพียงระบบเดียวที่สามารถรับมือกับภัยคุกคามได้ทุกรูปแบบ

การรับมือกับโดรนในยุคใหม่ต้องอาศัยแนวคิดการป้องกันแบบหลายชั้น ที่ประกอบด้วยระบบหลากหลายประเภท และปรับให้เหมาะกับภัยคุกคามของแต่ละภูมิภาคและความต้องการในการปฏิบัติการ โดยต้องวางหลักคิดเรื่องต้นทุนของแต่ละชั้นไว้ตั้งแต่เริ่มออกแบบระบบ นั่นคือ ใช้ขีดความสามารถที่เหมาะสม ด้วยต้นทุนที่เหมาะสม กับภัยคุกคามแต่ละรูปแบบ นอกจากนี้ ความร่วมมือที่ใกล้ชิดยิ่งขึ้นภายในนาโตก็มีความสำคัญมากขึ้นเรื่อย ๆ แม้ว่ายุทธศาสตร์ด้านการป้องกันประเทศของหลายประเทศยังคงให้ความสำคัญกับความมั่นคงของชาติตนเป็นหลัก

ท้ายที่สุดแล้ว บทเรียนสำคัญจากยูเครนนั้นชัดเจนว่า C-UAS ไม่ได้เป็นเพียงความท้าทายด้านทางเทคนิคในการป้องกันเท่านั้น แต่ยังเป็นการแข่งขันด้านการปรับตัวทั้งในด้านระบบเครือข่าย เศรษฐกิจ และองค์กร ความท้าทายจึงไม่ได้อยู่ที่เทคโนโลยีเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่อยู่ที่ความรวดเร็ว ทั้งในการพัฒนานวัตกรรม การเชื่อมโยงระบบ การทำงานร่วมกัน การฝึก และการปรับยุทธวิธีให้ทันต่อทุกสถานการณ์ แม้จะไม่มีวิธีใดเพียงวิธีเดียวที่สามารถรับมือกับภัยคุกคามจากโดรนได้ในทุกสถานการณ์ แต่สิ่งสำคัญในเวลานี้คือการเร่งนำขีดความสามารถ C-UAS ที่มีประสิทธิภาพ สามารถปรับใช้ได้ในวงกว้าง และพร้อมรองรับภัยคุกคามที่เพิ่มขึ้นมาใช้งาน